TMS tedavisi, yani Transkraniyal Manyetik Stimülasyon, özellikle depresyon başta olmak üzere bazı psikiyatrik tabloların tedavisinde kullanılan, ameliyatsız, anestezi gerektirmeyen ve genellikle ayaktan uygulanan bir yöntemdir. İşlem sırasında saçlı derinin üzerine yerleştirilen elektromanyetik bir bobin aracılığıyla beynin belirli bölgelerine manyetik uyarılar verilir. Bu uyarılar, ruh haliyle ilişkili sinir hücrelerini hedef alır ve özellikle tedaviye dirençli depresyonda kullanılan protokollerde beynin ilgili devrelerini uyarmayı amaçlar.

TMS tedavisinin nasıl uygulandığı en çok merak edilen konuların başında gelir. Çünkü birçok kişi bu yöntemi ilk kez duyduğunda, işlemin ağrılı olup olmadığını, hastanede yatış gerektirip gerektirmediğini ya da seansların ne kadar sürdüğünü öğrenmek ister. Güncel klinik bilgiler, TMS’nin çoğu zaman kişinin günlük yaşamını tamamen durdurmadan uygulanabildiğini; kişinin seans sonrasında çoğu durumda günlük rutinine geri dönebildiğini göstermektedir.

TMS tedavisinden önce değerlendirme nasıl yapılır?

TMS tedavisine başlamadan önce hastaya doğrudan seans uygulanmaz. İlk aşamada, bu yöntemin kişi için güvenli ve uygun olup olmadığını değerlendirmek gerekir. Bu değerlendirme sürecinde fizik muayene, gerekli görülürse bazı testler ve ruh sağlığı değerlendirmesi yapılabilir. Amaç, TMS’nin güvenli bir seçenek olup olmadığını netleştirmektir.

Bu ilk değerlendirme sırasında özellikle bazı durumların hekimle paylaşılması önemlidir. Örneğin gebelik, geçirilmiş nöbet öyküsü, epilepsi tanısı veya vücutta metal ya da implante tıbbi cihaz bulunması mutlaka bildirilmelidir. Çünkü TMS güçlü manyetik alan kullandığı için; anevrizma klipsleri, bazı stentler, derin beyin stimülatörleri, vagus siniri stimülatörleri, kalp pili gibi cihazlar ya da baş-boyun bölgesine yakın bazı metal yapılar tedavi uygunluğunu etkileyebilir. FDA, Oxford Health NHS ve kaynaklarında bu güvenlik değerlendirmesinin özellikle vurgulandığı görülmektedir.

İlk TMS seansında neler yapılır?

TMS tedavisinin ilk randevusu, sonraki seanslardan biraz daha ayrıntılı olabilir. Yale Medicine’in aktardığına göre ilk seansta psikiyatrist ya da uygulayıcı ekip önce “motor eşik” (motor threshold) denilen kişiye özgü uyarı düzeyini belirler. Bunun için beynin başparmak hareketiyle ilişkili bölgesine kısa manyetik uyarılar verilir ve başparmakta hafif bir hareket olup olmadığı gözlenir. Bu sayede, kişinin tedavi sırasında alacağı uyarının en uygun düzeyi saptanır.

Aynı seansta saçlı deri üzerinde hedef bölgeyi daha doğru belirlemek için ölçümler yapılabilir. Bazı merkezlerde başa özel bir kap yerleştirilir ve bu kap üzerinden işaretlemeler yapılarak bobinin nereye konumlandırılacağı belirlenir. Oxford Health NHS kaynaklarına göre hasta genellikle büyük ve ayarlanabilir bir koltuğa oturtulur; takılar, saç tokaları ve manyetik alandan etkilenebilecek eşyalar çıkarılır. Böylece uygulama alanı güvenli ve doğru biçimde hazırlanmış olur.

TMS tedavisi sırasında işlem nasıl uygulanır?

Asıl uygulama aşamasında elektromanyetik bobin, saçlı derinin üzerine ve tedavi edilmek istenen beyin bölgesine karşılık gelen noktaya yerleştirilir. Tanıma göre bobin içinden geçen akım, manyetik darbeler oluşturur; bu darbeler de beynin yüzeyel bölgelerinde küçük elektriksel akımlar meydana getirerek sinir hücrelerini uyarır. Depresyon tedavisinde sıklıkla ruh hali düzenlenmesiyle ilişkili prefrontal korteks bölgeleri hedeflenir.

TMS işlemi sırasında hasta uyanıktır, genel anestezi gerekmez ve işlem ameliyatsızdır. Bu özellik, TMS’yi bazı diğer beyin uyarım yöntemlerinden ayırır. Yale Medicine ayrıca TMS’nin, elektrokonvülsif tedaviden farklı olarak anestezi gerektirmediğini ve tedaviyi nöbet oluşturarak vermediğini belirtmektedir. Pedamed de rTMS’nin cerrahi gerektirmeyen bir yöntem olduğunu açıkça vurgular.

Seans sırasında kişi genellikle cihazdan gelen klik seslerini duyar ve uygulama yapılan bölgede hafif-orta şiddette vurma ya da tıklama benzeri bir his duyabilir. Oxford Health NHS ve ilgili NHS hasta bilgilendirme metinlerinde, kulakları korumak ve konforu artırmak için kulak tıkacı kullanılabildiği; Yale Medicine’de ise bu hissin çoğu zaman saçlı deri üzerinde hafif-orta yoğunlukta bir vurma şeklinde tarif edildiği belirtilir.

TMS seansları ne kadar sürer?

“TMS tedavisi kaç dakika sürer?” sorusu da çok sık sorulur. Burada tek bir süre vermek doğru olmaz; çünkü uygulanan protokol, cihaz tipi ve tedavi edilen duruma göre seans süresi değişebilir. Yale Medicine, bazı protokollerde uygulamanın yaklaşık 3 dakikadan 30 dakikaya kadar uzanabildiğini belirtir. Cleveland Clinic ise özellikle depresyon için sık kullanılan tedavi planlarında seansların genellikle seri halinde uygulandığını ve toplam tedavi programının çoğu zaman birkaç haftaya yayıldığını aktarır.Pedamed de TMS uygulama yöntemlerinin zaman içinde değişebildiğini ve en etkili yaklaşımı belirlemek için farklı yöntemler kullanılabildiğini belirtmektedir.

Standart protokollerde TMS çoğunlukla haftada 5 gün, yani hafta içi her gün uygulanır. Cleveland Clinic’e göre depresyonla ilgili protokollerde yaygın plan 4 ila 6 hafta boyunca süren ve çoğu zaman 30 ila 36 seans civarında olan bir seridir. Yale Medicine ise yaygın uygulamanın pazartesiden cumaya, 6 hafta boyunca 30 seans şeklinde olduğunu aktarır. Oxford Health NHS dokümanı da standart rTMS protokolünde günde tek seansla yaklaşık 6 haftalık bir uygulama tarif etmektedir.

TMS tedavisinden sonra ne olur?

TMS tedavisinin önemli özelliklerinden biri, seans sonrasında çoğu hastanın günlük yaşamına geri dönebilmesidir. Cleveland Clinic, hafif bir baş ağrısı gibi yakınmalar varsa kısa bir dinlenme önerilebileceğini; ancak belirtilerin genellikle hızlı şekilde azaldığını belirtir. Oxford Health NHS de birçok kişinin tedavi sonrasında normal etkinliklerine devam edebildiğini ifade etmektedir. Bu nedenle TMS tedavisi, yatış gerektirmeyen ve ayaktan sürdürülebilen bir yöntem olarak öne çıkar.

TMS tedavisinin olası yan etkileri nelerdir?

TMS tedavisi genel olarak iyi tolere edilen bir yöntem olarak değerlendirilse de, her tıbbi uygulamada olduğu gibi bazı yan etkiler görülebilir. Pedamed’e göre en sık bildirilen yan etkiler arasında saçlı deride rahatsızlık veya ağrı, baş ağrısı, yüz kaslarında seyirme ya da spazm ve baş dönmesi hissi yer alır. FDA da baş ağrısı, uygulama bölgesinde ağrı veya rahatsızlık, yüz ve çene çevresinde kasılma ya da ağrı gibi yakınmaların görülebileceğini; bunların çoğunun hafif ya da orta düzeyde olup kısa süre içinde düzeldiğini bildirmektedir.

Daha nadir ama daha ciddi riskler de kaynaklarda yer alır. FDA, nöbet riskinin nadir olduğunu; işitmenin korunması için kulak korumasının önemli olduğunu belirtir. Oxford Health NHS de nöbet riskinin düşük olduğunu, ancak özellikle bazı bireysel risk faktörlerinin bu konuda ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini ifade eder. Bu nedenle TMS tedavisinin hekim değerlendirmesi sonrasında ve uygun güvenlik önlemleriyle uygulanması esastır.